Đi tìm nguyên nhân
Để hiểu rõ hơn về tình hình VSATTP thời điểm này, chúng tôi đã tiếp cận “hậu trường” một tiệc cưới diễn ra trên đường Phủ Liễn (T.P Thái Nguyên). Tại khu vực “nhà bếp”, chỉ bằng mắt thường cũng thấy không ít nguy cơ gây mất VSATTP như: các loại thức ăn (đã chế biến và chưa qua chế biến) không được che đậy cẩn thận; bát đũa đã sử dụng được rửa qua loa để phục vụ lượt khách tiếp theo; các loại thức ăn thừa đều được “tuồn” thẳng xuống cống thoát nước ngay cạnh đó; Thức ăn chín, sống đều được thái chung 1 chiếc thớt; các nhân viên phục vụ không được trang bị đầy đủ găng tay và khẩu trang khi làm việc…
Trong vai một người muốn đặt tiệc cưới, chúng tôi tìm đến Nhà hàng Kim Cúc. Nhà hàng của bà Cúc có khoảng 10 nhân viên, thời điểm này phải phục vụ khoảng 1-3 bữa tiệc mỗi ngày, kể cả tiệc cưới, tiệc liên hoan... Theo quan sát của chúng tôi, tại đây, thực phẩm được bảo quản trong một chiếc tủ bảo ôn cũ kĩ và đã lâu không được lau dọn. Quá trình sơ chế diễn ra ngay tại sân nhà. Khi chúng tôi hỏi về việc đăng ký kinh doanh dịch vụ và kiểm tra của các cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương, bà cho biết, đã “hành nghề” được vài năm nay nhưng chưa đăng kí kinh doanh hay chịu sự quản lý, kiểm tra của bất kì cơ quan nào… Đây cũng chính là thực tế đang diễn ra tại rất nhiều cơ sở chế biến và kinh doanh thực phẩm trên địa bàn tỉnh ta.
Trao đổi với ông Lý Văn Cảnh, Chi cục trưởng Chi cục VSATTP về thực tế này, cũng như tình hình VSATTP trên địa bàn, ông Cảnh cho biết: Trong năm 2010, toàn tỉnh xảy ra 7 vụ ngộ độc thực phẩm với 192 người mắc. Tuy không có trường hợp nào tử vong nhưng có 3 vụ ngộ độc tập thể với 121 người mắc. Đây cũng mới chỉ là phần “nổi” của vấn đề, vì chỉ khi bị nặng thì người dân mới đến cơ quan y tế. Những vụ ngộ độc này chủ yếu do độc tố của vi sinh vật, hóa chất hoặc thực phẩm đã biến chất gây ra.
Ông Cảnh cho rằng, nguyên nhân chính của tình trạng mất VSATTP là ý thức của người tiêu dùng và người chế biến, kinh doanh thực phẩm chưa cao. Theo kết quả điều tra năm 2010, qua 80 lớp tập huấn tại 50 xã, phường, thị trấn, có 61,4% người kinh doanh thực phẩm và gần 60% người tiêu dùng chưa đạt yêu cầu nhận thức về VSATTP. Bên cạnh đó, việc kiểm soát tình trạng sử dụng phân bón, hóa chất bảo vệ thực vật và giết mổ gia súc, gia cầm (nhất là điểm giết mổ tư nhân tại các khu dân cư, chợ cóc) vẫn gặp nhiều khó khăn. Thêm vào đó, hiện nay, toàn tỉnh cũng mới chỉ có 2 điểm giết mổ tập trung được kiểm soát về thú y, tỷ lệ thực phẩm được kiểm soát tại đây cũng không cao, chỉ đạt khoảng 67%. Ngoài ra, tình trạng vi phạm điều kiện VSATTP đối với dịch vụ ăn uống, cơ sở sản xuất giò, chả, bún, bánh phở… vẫn diễn ra. Trong khi đó, việc quản lý của các cơ quan nhà nước và chính quyền các địa phương chưa thực sự chặt chẽ, nhất là ở tuyến cơ sở. Hiện tuyến cơ sở phải quản lý 4.844 cơ sở sản xuất, chế biến, kinh doanh thực phẩm và dịch vụ ăn uống, nhưng mới chỉ có 769 cơ sở được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện VSATTP, đạt khoảng 16%.
Ông Cảnh cho biết thêm, công tác kiểm tra, kiểm soát việc vận chuyển và giết mổ gia súc, gia cầm tại các vùng dịch được tổ chức rất chặt chẽ, người dân có thể hoàn toàn yên tâm. Tuy nhiên, người dân cần cẩn trọng với các loại thực phẩm như rau quả, trứng, gia cầm, phủ tạng động vật… được nhập từ các tỉnh khác hoặc nhập khẩu từ nước ngoài. Bởi lẽ, việc sử dụng hoá chất, các loại phụ gia độc hại để bảo quản thực phẩm, kéo dài thời gian sử dụng đang diễn ra ngày càng phổ biến.
Nông thôn - thị trường dễ tiêu thụ hàng “4 không”
Bên cạnh các loại thực phẩm phục vụ Tết, qua khảo sát một số chợ như: Chợ Úc Sơn (thị trấn Hương Sơn, Phú Bình), chợ Đại Từ (thị trấn Đại từ), chợ Thái, chợ Dốc Hanh (T.P Thái Nguyên), chúng tôi nhận thấy các mặt hàng bánh, mứt, kẹo… năm nay khá đa dạng và có sự khác biệt giữa chợ tại khu vực T.P Thái Nguyên so với các huyện, thị khác. Ở khu vực T.P Thái Nguyên, các loại hàng hóa đã được các phương tiện truyền thông cảnh báo nguy cơ ngộ độc như hạt dưa đỏ; bánh kẹo và mứt Tết “4 không” (không nhãn mác, không hạn sử dụng, không túi hút ẩm, không niêm yết giá) ít xuất hiện, thì tại chợ huyện, xã, thị trấn, các mặt hàng này lại được bày bán “la liệt”, trong đó đáng lưu ý nhất là loại kẹo “cân” (bán theo cân), được đựng trong những chiếc túi nylon lớn có khối lượng cả chục kg, không hề ghi nguồn gốc xuất xứ hay hạn sử dụng.
Tại cửa hàng Tiến Cúc, một trong những đại lý lớn tại thị trấn Đại Từ, mặt hàng này bán khá chạy, mặc dù nó được chủ cửa hàng bày bán ngay trên nền vỉa hè. Chị N.T.P, xã Hùng Sơn (Đại Từ) cho biết, vì loại bánh kẹo này rẻ tiền (khoảng 5.500 đồng/kg) nên chị sẽ mua với số lượng lớn để chuẩn bị cho đám cưới của anh trai mình. Trong những ngày Tết, đây cũng sẽ là sản phẩm được gia đình chị lựa chọn để tiếp khách. Có thể thấy, thị trường nông thôn, khu vực vùng sâu, vùng xa sẽ là địa điểm được những kẻ buôn bán hàng giả, hàng lậu và hàng kém chất lượng tận dụng để kiếm lời với nhiều thủ đoạn khác nhau.
Nỗi lo rượu giả
Rượu, một mặt hàng cũng được tiêu thụ mạnh trong dịp Tết. Trong thời gian qua, tại các địa bàn thành phố lớn, nhiều vụ sản xuất và kinh doanh rượu giả, trong đó có rượu ngoại đã được khám phá. Mới đây, ngay trên địa bàn T.P Thái Nguyên, Chi cục Quản lý thị trường (QLTT) tỉnh đã kiểm tra đột xuất và phát hiện 120 chai rượu nhãn hiệu Black không có tem nhãn hàng hóa nhập khẩu, không có hóa đơn giấy tờ liên quan được bày bán tại Siêu thị Hà Chanh. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực kinh doanh siêu lợi nhuận nên những kẻ làm hàng giả vẫn bất chấp pháp luật. Các thương hiệu rượu ngoại nổi tiếng thường bị làm giả như Chivas, Wall Street, Label, Johnnie Walker, Black… Thủ đoạn làm giả ngày càng tinh vi, đòi hỏi người tiêu dùng phải tìm hiểu thật kỹ các đặc điểm phân biệt thật giả trước khi chi hầu bao để mua các loại rượu này. Trong quá trình thực hiện bài viết này, một chủ cửa hàng ăn cũng đã giúp chúng tôi biết được thủ đoạn “thay ruột” rất tinh vi đối với các loại rượu đựng trong chai nhựa. Đó là sử dụng bơm kim tiêm cắm vào chính giữa đáy chai và hút rượu thật ra để pha vào đó bằng nước lã hoặc một loại rượu khác kém chất lượng. Sau đó, dấu vết sẽ được xáo bằng cách hơ lửa để bịt kín đáy trai và bán ra thị trường đúng với giá như rượu chuẩn. Vì dấu hiệu nhận biết nằm ở đáy trai nên không mấy để ý. Ngoài ra, một lượng rượu lớn được tiêu thụ trong dân có xuất xứ từ các lò rượu thủ công, không đảm bảo VSATTP. Đó là còn chưa kể đến nhiều loại “rượu quê” giả, được pha chế với mức độ độc hại không ai lường trước được.
Trong thời gian từ 15/1 đến 14/2, Sở Y tế và Chi cục VSATTP, cơ quan thường trực của Ban Chỉ đạo (BCĐ) thực hiện Chiến lược Dinh dưỡng và Kế hoạch bảo đảm chất lượng VSATTP tỉnh sẽ phối hợp với các ngành, địa phương tăng cường công tác tuyên truyền và thanh tra, kiểm tra VSATTP cả trước, trong và sau Tết Nguyên đán. Bên cạnh đó, BCĐ 127 từ tỉnh đến các phường, xã, thị trấn cũng sẽ tăng cường kiểm tra, kiểm soát hàng hóa phục vụ Tết, ngăn chặn hoạt động buôn bán hàng lậu, hàng giả, hàng cấm, hàng kém chất lượng… Đối với mỗi người dân, cần thực sự tỉnh táo, hãy trở thành “những người tiêu dùng thông minh”, chỉ mua thực phẩm ở những cơ sở đạt điều kiện, công bố tiêu chuẩn chất lượng, tuyệt đối không mua, sử dụng những loại thực phẩm nghi ngờ về chất lượng, không rõ nguồn gốc xuất xứ.