“Không phải cứ có nguồn rõ ràng, chính thống là ngữ liệu ấy bảo đảm chất lượng và phù hợp với đề thi”. Từ những tranh luận quanh các ngữ liệu thơ “chưa đạt” xuất hiện trong đề kiểm tra, đề thi thời gian qua, PGS.TS Đỗ Ngọc Thống, chủ biên bộ Sách giáo khoa Ngữ văn Cánh Diều đã trao đổi thẳng thắn về tiêu chí lựa chọn ngữ liệu văn học, trách nhiệm của người ra đề, cũng như thực trạng nhầm lẫn giữa việc một tác phẩm được công bố và việc nó thực sự có giá trị nghệ thuật. Văn nghệ Thái Nguyên trân trọng giới thiệu cuộc trao đổi về nội dung này.
 |
| PGS.TS Đỗ Ngọc Thống. |
PV: Gần đây xuất hiện nhiều tranh luận về chất lượng một số ngữ liệu thơ được sử dụng trong đề thi. Theo ông, thế nào là một ngữ liệu thơ “đạt chuẩn” để đưa vào đề kiểm tra, đề thi?
PGS.TS Đỗ Ngọc Thống: Chọn ngữ liệu thơ sử dụng trong đề thi cũng giống như tuyển chọn văn bản- tác phẩm vào sách giáo khoa (SGK) Ngữ văn, không phải cứ đã in ấn trên các phương tiện báo chí, sách vở rồi là có thể lấy vào đề thi và SGK. Vì giáo dục trong nhà trường có những yêu cầu riêng; cần thận trọng và tuân thủ những yêu cầu cơ bản của chương trình Ngữ văn. Có nhiều tiêu chí lựa chọn ngữ liệu đã nêu trong Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, nhưng tựu trung lại cần đáp ứng hai yêu cầu quan trọng sau:
- Có nội dung và hình thức nghệ thuật đặc sắc; đáp ứng được các yêu cầu đã nêu trong Chương trình và quy định của Bộ GD&ĐT về cấu trúc đề thi đánh giá năng lực; phù hợp với tâm lý lứa tuổi. Tiêu chí này nêu thì dễ nhưng vận dụng rất khó; bởi vì thế nào là có nội dung và nghệ thuật đặc sắc? Thế nào là phù hợp với tâm lí lứa tuổi? Về lí thuyết rất dễ thống nhất nhưng khi vận dụng vào thực tế, cụ thể thì nhiều trường hợp rất phức tạp,… đôi khi phụ thuộc nhiều vào chủ quan của mỗi người.
- Đúng về thể loại được học ở mỗi lớp, mỗi cấp học. Nghĩa là ra đề thi cho mỗi lớp thì cần xem chương trình quy định lớp ấy học những thể loại nào? Và chỉ có thể yêu cầu đọc hiểu và phân tích những thể loại đã học, tránh ra đề với những thể loại chưa học.
PV: Ông đánh giá thế nào về thực trạng một số bài thơ được chọn làm ngữ liệu nhưng còn bộc lộ hạn chế về tư tưởng, cảm xúc, ngôn ngữ hoặc kỹ thuật nghệ thuật?
PGS.TS Đỗ Ngọc Thống: Thực trạng trên chỉ có thể nói là người ra đề chưa đủ trình độ, năng lực để làm nhiệm vụ ra đề thi và các cơ sở giáo dục chưa quan tâm, chưa chú trọng việc ra đề; chưa chọn đúng người cho công việc này.
PV: Khi một bài thơ đã được đăng trên báo hoặc tạp chí chính thống, nhiều giáo viên thường mặc nhiên xem đó là nguồn ngữ liệu đáng tin cậy. Quan niệm ấy có còn phù hợp hay không?
PGS.TS Đỗ Ngọc Thống: Không nên quan niệm như thế. Đúng là đề thi cần dựa vào nguồn đáng tin cậy (chính thống), nhưng không phải cứ có nguồn rõ ràng, chính thống là ngữ liệu ấy bảo đảm chất lượng và phù hợp với đề thi. Vì như đã nêu ở câu 1: do mục tiêu giáo dục cũng như việc ra đề thi Ngữ văn trong nhà trường có những yêu cầu riêng nên không phải cứ đã in ấn trên các phương tiện báo chí, sách vở rồi là có thể lấy vào đề thi được.
PV: Ông có cho rằng hiện nay đang tồn tại tình trạng nhầm lẫn giữa việc “được công bố” và “có giá trị nghệ thuật” đối với thơ ca?
PGS.TS Đỗ Ngọc Thống: Hoàn toàn có hiện tượng như thế. Nhiều người nhầm lẫn việc tác phẩm “được công bố” và “có giá trị nghệ thuật”; cũng giống như nhiều người nhầm việc có tác phẩm được in ấn là đã trở thành là nhà văn, nhà thơ, thậm chí là nhà văn lớn.
PV: Đối với những bài thơ có lỗi kiến thức, lỗi logic hoặc hình ảnh thiếu thuyết phục nhưng vẫn xuất hiện trên các ấn phẩm văn học, điều đó có thể gây ảnh hưởng như thế nào đến học sinh và việc dạy học Ngữ văn?
PGS.TS Đỗ Ngọc Thống: Đương nhiên là có ảnh hưởng ít nhiều, nếu học sinh và giáo viên tiếp xúc thường xuyên với các bài thơ mắc lỗi như thế. Đặc biệt khi giáo viên đưa vào bài giảng và đề thi những bài thơ kém chất lượng thì ảnh hưởng lớn hơn nhiều. Vì khi đó học sinh giống như bị buộc phải dùng một thứ thực phẩm bẩn, kém chất lượng…
PV: Đối với những bài thơ có lỗi kiến thức, lỗi logic hoặc hình ảnh thiếu thuyết phục nhưng vẫn xuất hiện trên các ấn phẩm văn học, điều đó có thể gây ảnh hưởng như thế nào đến học sinh và việc dạy học Ngữ văn? Liệu có cần một cơ chế phản biện hoặc hội đồng thẩm định chuyên môn đối với những ngữ liệu văn học được sử dụng trong các kỳ thi quan trọng hay không?
PGS.TS Đỗ Ngọc Thống: Theo tôi biết thì hiện nay việc ra đề thi cấp quốc gia, tỉnh, thành đã luôn có cơ chế phản biện và hội đồng chuyên môn (trong hội đồng ra đề thi) trao đổi về đề trong đó có thẩm định ngữ liệu. Còn việc ra đề cho cấp trường hay một địa phương (xã, quận mới) nếu làm được như thế thì rất tốt. Tuy nhiên do chế độ bảo mật của đề thi nên việc tổ chức phản biện, thẩm định không đơn giản.
PV: Một bài thơ được đăng trên báo nhưng mắc lỗi kiến thức hoặc yếu về nghệ thuật, liệu trách nhiệm chỉ thuộc về tác giả hay còn là trách nhiệm của cả hệ thống xuất bản, biên tập và thẩm định?
PGS.TS Đỗ Ngọc Thống: Việc làm thơ mắc lỗi kiến thức hoặc yếu về nghệ thuật thuộc về tác giả, nhưng đăng tải các bài thơ mắc lỗi ấy trên các phương tiện truyền thông trách nhiệm thuộc về ban biên tập và người thẩm định, lựa chọn. Dù thế nào đi nữa thì việc đăng tải các bài thơ mắc lỗi đều dẫn đến làm mất uy tín của tác giả và nơi thẩm định, đăng tải…
PV: Xin trân trọng cám ơn những ý kiến đóng góp của ông!