Bạn bè chơi với nhau cũng đã nhiều năm, tôi cũng không ít lần trò chuyện và đi công tác với nhà thơ Trần Đăng Khoa. “Thần đồng thơ” cho biết, tập thơ thiếu nhi “Góc sân và khoảng trời” viết từ năm lên 8 tuổi, đến nay được tái bản 168 lần, trong đó rất nhiều bài thơ mà người khác ra đề, yêu cầu Khoa sáng tác ngay vì nghi ngờ “Khoa không biết làm thơ?”. “Thế thì có khổ cho tôi không chứ, họ hành tôi suốt tuổi thơ”, Khoa nói.
 |
| Trần Đăng Khoa đọc thơ với bạn học lớp 4 ở quê. |
Nhà thơ Trần Đăng Khoa sinh ngày 26-4-1958 tại thôn Điền Trì, xã Quốc Tuấn, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương (cũ). Ông tốt nghiệp Trường Viết văn Nguyễn Du, Học viện Văn học mang tên M.Gorky, CHLB Nga, từng là lính hải quân, học viên sĩ quan lục quân, thượng tá quân đội, biên tập viên Tạp chí Văn nghệ Quân đội, Trưởng ban Văn học nghệ thuật, Đài tiếng nói Việt Nam, Giám đốc kênh truyền hình Đài tiếng nói Việt Nam, Ủy viên Ban Chấp hành, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam. Trần Đăng Khoa nổi tiếng là “thần đồng thơ” từ lúc 7-8 tuổi, tập thơ Từ góc sân nhà em in ở Nxb Kim Đồng lúc vừa tròn 10 tuổi, ngoài thơ còn viết phê bình văn học và văn xuôi.
Trần Đăng Khoa cho tôi biết, hồi còn nhỏ, làm thơ năm lên tám tuổi 1966 mọi người chỉ gọi Khoa là “cháu ngoan Bác Hồ” hoặc “em bé làm thơ” chứ tuyệt nhiên không ai gọi là “thần đồng thơ”, mãi tới hai chục năm sau 1986, vào thời đổi mới, người ta mới gọi Khoa bằng biệt danh này. Lúc đó, trên mặt báo, Khoa chỉ xuất hiện như một “hiện tượng lạ” và cậu bé chục tuổi thấy rất ngạc nhiên vì nhà lúc nào cũng đông khách tới chơi, ghé thăm và ở lại ăn cơm mà thức ăn chẳng có gì ngoài chút cua cáy bắt ở ngoài đồng. Thơ Khoa làm năm 8-9 tuổi được thầy giáo trường làng gửi cho báo Văn Nghệ in lần đầu tiên, sau đó nhà văn Nguyễn Xuân Khánh ở báo Thiếu niên Tiền phong về tận nhà Khoa ở xã Quốc Tuấn, Nam Sách, Hải Dương lấy thơ về in. Bài thơ đầu tiên in báo là bài “ảnh Bác” Khoa viết năm tám tuổi “Nhà em treo ảnh Bác Hồ/Dưới là một cái bàn thờ đỏ tươi/Ngày ngày bác mỉm miệng cười/ Bác nhìn chúng cháu vui chơi trong nhà…” được biên tập viên sửa cho một câu “Nhà em treo ảnh Bác Hồ/ Bên trên là một lá cờ đỏ tươi…” in ở trang nhi đồng làm thơ của báo Văn Nghệ. Lúc đó, nhà thơ Trần Nhuận Minh, anh ruột của Khoa dạy học dưới Quảng Ninh, ít khi về nhà, cũng không biết em mình có thơ in báo trung ương.
Để thành thi sĩ phải có một thi pháp riêng, một bút pháp riêng
Khoa cho biết: “Mới đây, tôi tình cờ tìm lại được tập thơ chép tay lúc 8-9 tuổi được một cô giáo gửi tặng, trong đó có nhiều bài thơ viết lúc trẻ con hò vè, ngớ ngẩn, viết dở lắm, không dám in báo”. Rồi Trần Đăng Khoa cười, nụ cười rất hồn nhiên, hiền hậu: “Hồi đó, mọi người đến chơi nhà, đều ra đề như thử thách, bắt tôi làm thơ ngay tại chỗ, thế có khổ tôi không chứ. Họ bảo em hãy viết bài thơ về vườn rau cải nhà em đi, hay viết bài thơ về cây dừa đi, rồi họ chỉ vào bức tranh treo trên tường bảo làm thơ đi. Vậy là tôi trong vòng năm, mười lăm phút phải làm bằng xong bài thơ. Phần lớn tập thơ "Góc sân- Khoảng trời" tôi viết theo kiểu ấy, thế thì bằng tra tấn nhau rồi nhỉ khi ngày nào khách đến nhà cũng ra đề, bắt làm thơ”. Khoa kể lại: “Nhiều người tò mò, vượt hàng trăm cây số bom đạn, lặn lội đến nhà tôi, chỉ để… xem tôi như xem…ma quỷ hiện hình. Không ít người còn bắt tôi xòe tay, ngó đường chỉ, vạch tóc xem xoáy đầu, rồi lặng lẽ ra đi với gương mặt rất bí hiểm”.
 |
| Trần Đăng Khoa hồi nhỏ với em gái và mẹ. |
Khoa cười hỉ hả tâm sự: “Hồi đó họ không tin tôi làm được thơ nên mới bắt tôi làm theo kiểu “xuất khẩu thành thơ” vậy đó, thế thì khổ quá đi chứ, nhưng mình hồi đó là trẻ con nên rất hồn nhiên, thấy người lớn bảo sao mình làm vậy cho họ vui lòng”, rồi Khoa nhẩn nha đọc bài Cây dừa viết năm 1967 là bài thơ bị viết theo kiểu ra đề mà Khoa ưng ý nhất: “Cây dừa xanh tỏa nhiều tàu/Dang tay đón gió, gật đầu gọi trăng/Thân dừa bạc phếch tháng năm/Quả dừa – đàn lợn con nằm trên cao/Đêm hè hoa nở cùng sao/Tàu dừa – chiếc lược chải vào mây xanh/Ai mang nước ngọt, nước lành/Ai đeo bao hũ rượu quanh cổ dừa/Tiếng dừa làm dịu nắng trưa/Gọi đàn gió đến cùng dừa múa reo/Trời trong đầy tiếng rì rào/Đàn cò đánh nhịp bay vào bay ra/Đứng canh trời đất bao la/Mà dừa đủng đỉnh như là đứng chơi".
Tôi hỏi lúc trở thành nhà thơ chuyên nghiệp, đến thời điểm nào Khoa quan tâm đến việc dựng tứ thơ trong sáng tác, bất ngờ Khoa khẳng định luôn một cách thẳng thắn: “Tôi dựng các tứ thơ ngay từ hồi trẻ con cơ. Tôi thú thật với ông, tôi không quan tâm mấy đến việc viết cho thiếu nhi đâu, tôi chỉ làm thơ cho tôi, hồi bé tôi là thằng trẻ con làm thơ và cứ lớn dần theo lứa tuổi. Tôi là người làm thơ chuyên nghiệp từ bé và tôi nói chân thành với ông có thể hàng trăm năm sau cũng không có trường hợp nào giống như Trần Đăng Khoa đâu, để thành một thi sĩ phải có một thi pháp riêng, một trường phái, một bút pháp hẳn hoi như tôi thì cũng khó tìm đấy. Và những điều này tôi nắm vững từ bé và tôi ổn định khá sớm trong các sáng tác. Lý do thuần thục là do tôi chơi với các nhà thơ lớn thời đó như Xuân Diệu, Huy Cận… tôi đọc họ rất kỹ và học từ họ để tự vượt lên”.
Khoa tâm sự với tôi: “Bác ạ, các bài thơ làm theo kiểu ra đề, có thể nói tôi vẩy tay là làm ra luôn, nhưng đặc biệt có một số bài thơ mà cho đến bây giờ mình có muốn cũng không sao viết lại được như bài thơ Đêm Côn Sơn. Năm ấy tôi đang học lớp 3, đã cùng các bạn trong lớp và đoàn báo Thiếu niên Tiền phong có hai nhà báo Quản Tập và Cửu Thọ có bút danh là "Bút thép, Bóng nhựa" dẫn lên thăm khu di tích thờ anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi. Đêm xuống, mọi người cắm trại ngủ ngoài rừng, riêng tôi và mấy người ngủ trong Chùa. Nhà báo Quản Tập bảo tôi: Khoa ơi ngày mai cháu làm một bài thơ đêm ngủ ở Côn Sơn để tối mai đọc cho các bạn cùng nghe”, tôi nghĩ ông này cũng muốn thử tài mình đây, và tôi viết bài đêm ngủ ở Côn Sơn ngay trong đêm ấy khi tiếng chuông vang nghe như tiếng sấm rền: “Tiếng chim vách núi nhỏ dần/Rì rầm tiếng suối khi gần khi xa/Ngoài thềm rơi cái lá đa/Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng/Mờ mờ ông bụt ngồi nghiêm/Nghĩ gì, ông vẫn ngồi yên lưng đền/Bỗng đâu vang tiếng sấm rền/Tỉnh ra em thấy trong đền đỏ hương/Ngang trời kêu một tiếng chuông/Rừng xưa nổi gió, suối tuôn ào ào/Đồi thông sáng dưới trăng cao/Như hồn Nguyễn Trãi năm nào về thăm/Em nghe có tiếng thơ ngâm/Ngoài kia nòng pháo ướt đầm sương khuya”.
Bài thơ này tôi làm trong khoảng mười mấy phút và ngay sau đó đăng báo Thiếu niên Tiền phong, đây là bài thơ không thể viết lần thứ hai, cũng là bài thơ viết theo kiểu người khác ra đề để thử thách mình thôi. Hồi ấy, tôi làm thơ từ khi học lớp vỡ lòng, tôi làm thơ rất nhanh, bài "Hạt gạo làng ta" rồi "Sao không về vàng ơi" cũng chỉ làm chừng khoảng mười mấy phút. Khổ thế đấy, khách đến chơi nhà, ra đề bắt làm thơ, có ngày tôi làm cả chục bài, thì làm sao mà hay được. Tập thơ "Góc sân-Khoảng trời" tôi viết hồi trẻ con đến giờ đã tái bản 168 lần, chưa kể các nhà sách họ tự in. Vậy là tôi làm thơ liên tục từ vỡ lòng, lớp 1 đến lớp 9, lớp 10 thì viết cả loạt trường ca như "Đi đánh thần hạn", "Cái phích hoa"… và hay nhất là "Khúc hát người anh hùng" đều trên dưới 3.000 câu thơ, tôi viết như kể chuyện”.
Liên tục biên tập và sửa lại thơ của mình
Tôi hỏi Khoa: Trong những bài thơ thành công nhất của Khoa thì tứ thơ quyết định, cảm xúc quyết định hay sự liên tưởng trong thơ quyết định? Khoa trả lời: “Sự thành công của thơ phải tổng hợp từ nhiều yếu tố cộng lại, và sự tồn tại nó lạ lắm, đâu chỉ có tứ thơ vì có những bài có tứ nào đâu như bài Mưa xuân “Mưa bay như khói qua chiều/ Vòm cây nghe nhỏ giọt đều qua đêm/ Tiếng mưa vang nhẹ khắp miền/ Lòng rung như chiếc lá mềm khẽ sa/ Sáng ta mở cửa nhìn ra/ Vẫn mưa mà đất trước nhà vẫn khô” thì ông phải ở nông thôn thì mới thấy được cái này”.
 |
| Ảnh nhà thơ Trần Đăng Khoa (phải) và nhà thơ Nguyễn Việt Chiến. |
Rồi Trần Đăng Khoa cho biết thêm: “Ông có biết vì sao thơ của tôi được đọc nhiều không, vì tôi là thằng số một trong việc biên tập lại thơ đã in, không chỉ tập “Góc sân và khoảng trời” đâu, còn nhiều tập khác nữa, và điều quan trọng tôi liên tục biên tập lại thơ mình, còn Chế Lan Viên, Huy Cận, Xuân Diệu không có thời gian làm việc ấy vì các ông ấy cứ tưởng rằng mình là "bố thiên hạ", viết bài nào ra là báo chí in bài ấy thì lại viết tiếp đăng tiếp, làm gì còn nhìn lại mình để sửa chữa.
 |
| Tác giả Hạt gạo làng ta Trần Đăng Khoa 11 tuổi trên trận địa pháo. |
Theo tôi, chúng ta cần phải viết ít, phải biên tập lại thơ của mình, ví dụ tôi có bài thơ viết hồi trẻ con là bài "Em hiểu ra rồi" viết năm 1978 không đến nỗi dở lắm và từng được ông Xuân Diệu khen: “Bên này là núi uy nghiêm/Bên kia là cánh đồng liền chân mây/ Xóm làng xanh mát bóng cây/ Sông xa trắng cánh buồm bay lưng trời/ Bốn năm bom đạn qua rồi/ Núi sông trong sáng dáng người lớn cao…”. Bài thơ còn khá dài, đâu phải bài kém, nhưng nó giống như thơ Tố Hữu rồi, không phải là tôi nữa, nên tôi phải biên tập lại, cắt đi gần như toàn bộ, chỉ còn 4 câu thôi và sửa tên bài thơ này thành "Quê em" khi in lại bài này vào năm 1990: “Bên này là núi uy nghiêm/ Bên kia là cánh đồng liền chân mây/ Xóm làng xanh mát bóng cây/ Sông xa trắng cánh buồm bay lưng trời” thành bài thơ tứ tuyệt hay hơn hẳn bài thơ đẫm tính minh họa trước đây. Về chuyện này tôi tỉnh ngộ sớm, giác ngộ sớm lắm ông ạ, vì thơ tôi họ in lại nhiều lắm nên trong các lần in sau, tôi đều biên tập, cắt bớt đi. Hoặc như bài thơ “Em lớn lên rồi”, thoạt đầu tôi viết dài dằng dặc theo kiểu thơ chính trị như “Tố Hữu con”, nên tôi giờ biên tập lại, cắt bớt chỉ còn mấy câu: "Năm nay em lớn lên rồi/ Không còn nhỏ xíu như hồi lên năm/ Nhìn trời, trời bớt xa xăm/ Nhìn sao, sao cách ngang tầm cánh tay/ Núi xa lúp xúp chân mây/ Bờ sông khép lại hàng cây thấp dần/ Nơi xa cũng hóa nên gần/ Quanh em bè bạn quây quần bốn phương”. Vậy vào lúc cuối đời, nỗi khổ cũng là niềm vui lớn nhất của Khoa là phải chịu khó âm thầm biên tập lại những bài thơ viết cách đây mấy chục năm của mình theo hướng cắt bỏ những đoạn thơ minh họa mang tính thời sự ngày trước.